W Polsce zagrożenie  poważnymi awariami przemysłowymi jest bardzo duże. Na rys. 14 przedstawiono liczby zakładów  dużego oraz zwiększonego ryzyka wystąpienia poważnych awarii przemysłowych  (liczba ZDR / liczba ZZR) w poszczególnych województwach (według raportu  GIOŚ za rok 2008 [6]). Według stanu na  dzień 31.12.2008 r. ogółem liczba ZDR wynosiła 161, ZZR – 195, a łączna  liczba zakładów podlegających przepisom o przeciwdziałaniu poważnym awariom przemysłowym  – 356.

Według danych GIOŚ (stan na dzień 31 grudnia 2009 r.) [7], liczba ZDR wynosiła 167 (wzrost o 6 w porównaniu ze stanem na koniec 2008 r.), liczba ZZR – 193 (zmniejszenie o 9), a łączna liczba zakładów podlegających  przepisom o przeciwdziałaniu poważnym awariom przemysłowym (ZDR + ZZR) wynosiła 360 (wzrost o 14 w porównaniu ze  stanem na koniec 2008 r.).

Rys. 14. Liczba zakładów kategorii ZDR oraz ZZR w województwach; stan na dzień 31 grudnia 2008 r. (według danych GIOŚ [6])

Z analizy danych Głównego Inspektora Ochrony Środowiska za lata 2003-2005 wynika, że spośród zakładów o dużym ryzyku ok. 29% to zakłady posiadające produkty destylacji ropy naftowej i substancje palne, ok. 38% – skrajnie łatwo palne gazy skroplone i gaz ziemny oraz ok. 33% – substancje toksyczne i inne substancje niebezpieczne. Podział zakładów o zwiększonym ryzyku kształtował się bardziej równomiernie: 33%, 31% oraz 36% odpowiednio.

Wielkość zagrożeń poważnymi awariami przemysłowymi, mierzona liczbą ZDR, pozwala na dokonanie porównań między krajami UE. Tak określany potencjał zagrożeń sytuuje Polskę w pierwszej dziesiątce państw Unii Europejskiej, co ilustruje rys.15, opracowany na podstawie przyjętego w dniu 17 sierpnia 2007 r. raportu Komisji Europejskiej, oceniającego postęp we wdrażaniu Dyrektywy Seveso II w latach 2003-2005 r. [8].

Rys. 15. Porównanie wielkości zagrożeń poważnymi awariami przemysłowymi w państwach Unii Europejskiej, według danych Komisji Europejskiej [8].

Według raportu Komisji Europejskiej [8], opracowanego na podstawie sprawozdań krajów członkowskich za lata 2003-2005 [9], liczba zakładów kategorii ZDR wynosiła  3939 (stan na koniec 2005 r.), co oznacza wzrost w stosunku do poprzednich trzech lat o 7,4% (z 3677, tj. 3278 w krajach „starej 15” w 2002 r. plus 399 w „nowej 10” państw członkowskich w 2003 r.).

W kontekście zagrożeń poważnymi awariami w Polsce, należy także zwrócić uwagę na zakłady, które nie zostały zaliczone do kategorii ZZR ze względu na relatywnie mniejsze ilości substancji, niż ustalone w kryteriach kwalifikacyjnych [10] (tzw. ilości „podprogowe”). Skutki awarii w takich zakładach mogą być również bardzo poważne.
Ponadto należy zauważyć, że liczne substancje klasyfikowane jako żrące (C), w tym kwasy i ługi, szkodliwe (Xn), drażniące (Xi) i inne, nie zostały ujęte w kryteriach kwalifikacyjnych [10] dla obiektów zagrażających poważną awarią przemysłową. Takie substancje są często stosowane w obiektach przemysłowych w wielkich ilościach, jednakże nie stanowią one czynnika powodującego zaliczenie zakładu do kategorii niebezpiecznych (ZZR lub ZDR). Tymczasem uwolnienie do otoczenia w wyniku awarii dużych mas takich substancji, zgodnie z definicją poważnej awarii, zawartą w rozporządzeniem ministra środowiska w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do GIOŚ [11], będzie również zdarzeniem zaliczanym do kategorii poważnych awarii.

Na rys. 16 przedstawiono dane liczbowe dotyczące wszystkich zakładów,  które według ocen Inspekcji Ochrony Środowiska stwarzają zagrożenie wystąpienia  poważnej awarii. Na dzień 31.12.2008 r. Łączna liczba wszystkich zakładów  wynosiła 1173 [6], co oznacza, że liczba  niesevesowskich zakładów stwarzających zagrożenie poważną awarią przemysłową,  wynosiła 817. Liczba tych zakładów w  roku 2009 wzrosła o 10 i na dzień 31.12.2009 r. wynosiła 827, a łączna liczba  wszystkich zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii  przemysłowej wg danych GIOŚ wyniosła 1187.

Rys. 16. Liczba wszystkich zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej (łącznie z zakładami ZDR i ZZR) w poszczególnych województwach (stan na dzień 31grudnia 2008 r., według danych GIOŚ [6]

Poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby wszystkich zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej w latach 2002–2009.

Lp	Rodzaj zakładu	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009
1.	ZZR	187	183	188	193	199	208	195	193
2.	ZDR	152	150	148	149	157	158	161	167
3.	Niesevesowskie	727	722	738	720	743	791	817	827
4.	Razem	1066	1055	1074	1062	1099	1157	1173	1187

Lp	Rodzaj zakładu	Średnio (2002-2009)	Udział % (średnio)
1.	ZZR	193	17
2.	ZDR	155	14
3.	Niesevesowskie	761	69
4.	Razem	1109	100

Poważna awaria – poważna awaria przemysłowa

Zgodnie z definicją zawartą w Dyrektywie Seveso II [12-14], poważna awaria jest to „zdarzenie, takie jak poważna emisja, pożar lub eksplozja, w wyniku niekontrolowanego rozwoju sytuacji w czasie eksploatacji dowolnego zakładu objętego zakresem zastosowania tej dyrektywy, prowadzące do powstania, natychmiast lub z opóźnieniem, poważnego niebezpieczeństwa dla zdrowia ludzkiego i/lub środowiska, związanego z obecnością jednej bądź wielu substancji niebezpiecznych”. Jest to de facto definicja poważnej awarii przemysłowej w rozumieniu przepisów polskich, gdyż przepisy Dyrektywy Seveso II wyłączają całkowicie transport substancji niebezpiecznych z zakresu jej obowiązywania.

Przepisy Prawa ochrony środowiska (POŚ) [15] – wprowadziły następujące definicje:

• poważna awaria – jest to zdarzenie, w szczególności emisja, pożar lub eksplozja, powstałe w trakcie procesu przemysłowego, magazynowania lub transportu, w których występuje jedna lub więcej niebezpiecznych substancji, prowadzące do natychmiastowego powstania zagrożenia życia lub zdrowia ludzi lub środowiska, lub powstania takiego zagrożenia z opóźnieniem
• poważna awaria przemysłowa – jest to poważna awaria w zakładzie.

Ilościowa definicja poważnej awarii ustalona w Dyrektywie Seveso II stanowiła podstawę polskiej definicji poważnej awarii, zawartej w rozporządzeniu MŚ [10].

Polska definicja poważnej awarii obejmuje znacznie szersze spektrum zdarzeń, niż przepisy Dyrektywy Seveso II. Zgodnie z tymi zapisami, w Polsce do kategorii poważnej awarii zalicza się także zdarzenia polegające na uwolnieniu w trakcie magazynowania lub transportu dowolnej substancji niebezpiecznej dla życia, zdrowia ludzi lub dla środowiska, jeśli zdarzenie takie spowoduje przynajmniej jeden ze skutków wymienionych w rozporządzeniu [10]. Przy tym substancje powodujące awarie lub uczestniczące w nich nie muszą być substancjami „sevesowskimi”, czyli substancjami ujętymi w kryteriach kwalifikacyjnych [10,16].

Omawiane przepisy nie dotyczą jednak zdarzeń awaryjnych z udziałem substancji promieniotwórczych, uregulowanych w przepisach ustawy – Prawo atomowe [17].

Zdarzenia o znamionach poważnych awarii w Polsce

Jak już wspomniano wcześniej, GIOŚ prowadzi rejestr zgłoszonych zdarzeń, spełniających kryteria poważnych awarii, ustalonych w rozporządzeniu MŚ [10]. Dyskutując te zagadnienia oraz oceniając zasadność sformułowanej wcześniej tezy, podobnie jak ma to miejsce w „Informacjach” oraz w raporcie GIOŚ [18-23], będziemy posługiwać się określeniem „zdarzenie o znamionach poważnej awarii”.

W Dyrektywie Seveso II termin „poważna awaria” związany jest ściśle z niebezpiecznymi substancjami ujętymi w kryteriach kwalifikacyjnych wprowadzonych przez tę dyrektywę [12-14], identycznymi zresztą z polskimi kryteriami [10,16]. Ponadto, Dyrektywa Seveso II dotyczy wyłącznie poważnych awarii w obiektach stacjonarnych, podlegających jej przepisom. Czyli chodzi tu jednoznacznie o poważne awarie przemysłowe w rozumieniu przepisów polskich, które występują w zakładach kategorii ZZR oraz ZDR.

Zastosowanie terminu „zdarzenie o znamionach poważnych awarii” pozwala więc uniknąć wielu nieporozumień i niejasności, wynikających z przedyskutowanych wcześniej różnic definicji terminu „poważna awaria” w przepisach UE [12,13] oraz w przepisach polskich [10,11,15,24,25]. Nieuwzględnienie powyższych okoliczności oznaczałoby m.in. i to, że Polska byłaby absolutną „rekordzistką”, jeśli chodzi o liczbę poważnych awarii. Według raportu Komisji Europejskiej dotyczącego stosowania Dyrektywy Seveso II w państwach członkowskich w latach 2003-2005, liczba poważnych awarii objętych Dyrektywą Seveso II zgłoszonych za ostatnie 6 lat waha się od 20 do 30 rocznie [26].

Natomiast liczba wszystkich zdarzeń o znamionach poważnych awarii w Polsce w roku 2007 wyniosła 133, a w tym w zakładach różnego rodzaju – 68 zdarzeń, w transporcie – 36. W roku 2008 wystąpiło 109 zdarzeń o znamionach poważnej awarii, z czego 49 w zakładach i 32 w transporcie. Liczba zdarzeń, które wg GIOŚ [6] były poważnymi awariami w rozumieniu definicji poważnej awarii, podanej w ustawie POŚ [15] oraz w rozporządzeniu [11] wyniosła 10.

Rys. 17. Liczba zdarzeń o znamionach poważnych awarii na terenie województw w 2008 r. [6]

Rys. 18. Poważne awarie na terenie poszczególnych województw w 2008 r. (10 poważnych awarii) [6]

W roku 2009 organy Inspekcji Ochrony Środowiska przyjęły informacje o wystąpieniu 143 zdarzeń, mających znamiona poważnej awarii. W stosunku do roku 2008 liczba tych zdarzeń zwiększyła się o 34.

Liczba zdarzeń na terenie poszczególnych województw była zróżnicowana. W 2009 r. najwięcej zdarzeń (20) miało miejsce na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Najmniej zdarzeń odnotowano miejsce na terenie województw lubuskiego i łódzkiego (po jednym zdarzeniu). Spośród 143 zdarzeń:

• na terenie zakładów wystąpiło 55 zdarzeń, z tego 37 na terenie zakładów objętych rejestrem,
• w transporcie wystąpiło 45 zdarzeń,
• w grupie pozostałe (na terenie obiektów, których nie można zaliczyć do zakładów lub transportu oraz zanieczyszczenia wód powierzchniowych, spowodowane przez nieustalonych sprawców) wystąpiły 43 zdarzenia.