Czynniki rakotwórcze i mutagenne - Wprowadzenie źródło: "Nauka o pracy: bezpieczeństwo, higiena i ergonomia" dr Jolanta Skowroń, dr Lidia Zapór, dr Małgorzata Pośniak  - CIOP-PIB

Działanie rakotwórcze i mutagenne [1, 2, 3, 4]

Problem nowotworów pochodzenia zawodowego od dawna jest przedmiotem kontrowersji dotyczących głównie rozmiarów i znaczenia tego zjawiska. Sądzi się, że czynniki występujące w środowisku pracy powodują od 2-3% do 30% ogólnej liczby rejestrowanych w okresie jednego roku przypadków chorób nowotworowych. Powstawanie chorób nowotworowych jest uwarunkowane zarówno działaniem czynników zewnętrznych natury chemicznej, fizycznej i biologicznej, jak i czynników wewnątrzustrojowych związanych z biologią i biochemią komórek oraz przebiegiem procesów życiowych. Wieloczynnikowa etiologia chorób nowotworowych, bardzo skomplikowany i nadal niedostatecznie poznany mechanizm ich rozwoju znacznie utrudniają ocenę udziału poszczególnych czynników w ich powstaniu.

Długotrwałe narażenie na niektóre substancje chemiczne może spowodować niekontrolowany wzrost komórek prowadzący do zmian nowotworowych. Zmiany te mogą ujawnić się po upływie wielu lat od chwili pierwszego narażenia na substancje chemiczne. Okres tego opóźnienia jest nazywany okresem latencji i może wynosić od 4 do 40 lat. Nowotwory powstałe w następstwie narażenia zawodowego mogą być zlokalizowane w różnych miejscach organizmu, niekoniecznie ograniczonych do miejsca bezpośredniej styczności z substancją chemiczną.

Substancje takie jak arsen, azbest, chrom, nikiel mogą powodować nowotwory płuc. Nowotwory jamy nosowej i zatok nosowych mogą być powodowane przez chrom, nikiel, oleje izopropylowe, pył drewna twardego i pył z wyprawionych skór. Z narażeniem na benzydynę, 2-naftyloaminę lub na pył z wyprawionych skór wiąże się występowanie nowotworów pęcherza moczowego. Z kolei przypadki nowotworów skóry przypisuje się narażeniu na arsen, smołę węglową i produkty ropopochodne. Narażenie na chlorek winylu może spowodować zmiany nowotworowe w wątrobie. Benzen powoduje zmiany nowotworowe w szpiku kostnym.

W odniesieniu do chemicznych kancerogenów nie zastosowano w poszczególnych krajach jednakowych kryteriów podziału pod względem prawdopodobieństwa wywołania przez nie chorób nowotworowych u ludzi. Poza tym listy czynników rakotwórczych ulegają ciągłym zmianom, w zależności od postępu badań naukowych i obserwacji lekarskich.

___________________________________

• [1] Czerczak S.: Klasyfikacje czynników rakotwórczych – przegląd. Bezpieczeństwo Pracy 1/2004, 9-14. Wytyczne szacowania ryzyka zdrowotnego dla czynników rakotwórczych. Łódź, IMP 1995.


• [2] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U.2004, nr 200, poz. 2047).


• [3] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 1996 r. w sprawie prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (Dz.U.1996, nr 114, poz. 545 ze zm.)


• [4] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. 2004, nr 280, poz. 2771).